Srpske manastirske bolnice – Od Hilandara do postelja od brokata

„Zdrav čovek ima hiljadu želja. Bolestan samo jednu“ – govorio je veliki ruski pisac i lekar Anton Pavlovič Čehov.

Svedočanstva o razvijenoj naučnoj medicini na teritoriji Balkanskog poluostrva datiraju još iz doba rimske dominacije, a medicinski instrumenti sačuvani do naših dana uglavnom su služili u hirurške svrhe. Najpoznatiji hirurški nalaz iz Sremske Mitrovice pronađen je u metalnoj kutiji. 

Međutim, veoma zanimljive predmete arheolozi su otkrili u Viminacijumu, u grobovima nekoliko hirurga. Među njima je i rimski trepan iz 1. veka. Kada govorimo o periodu Vizantije, važno je istaći da je ona preuzela iskustva i znanja antičke medicine i farmakologije.

U vizantijskoj državi bolnice su nastajale pri manastirima kao specijalizovane ustanove za lečenje bolesnih i starih, dok su se na zapadu bolnice razvijale iz sirotišta. Iz istorijskih izvora saznajemo da su najstarije evropske medicinske škole osnovane u Italiji, ali se o vizantijskim školama mnogo manje zna, osim što iz nekih izvora znamo da su se lekari Vizantinci školovali u Španiji.

Prvi srpski lekari – empirici

Prvi srpski lekari bili su empirici i učili su zanat uz druge lekare. Oni su radili u manastirskim bolnicama koje su osnivane po uzoru na vizantijske, pa su tako postojale dve vrste bolnica: u okviru manastirske celine bila je bolnica za monahe koji boluju od uobičajenih bolesti, a izvan manastirskog kompleksa bolnica za one koji su imali neku zaraznu bolest.

Lekari su svoja vizantijska znanja vremenom dopunjavali i iskustvima sa zapada koja su u Srbiju stizala preko Primorja, posebno iz Kotora i Dubrovnika.

Prvu srpsku bolnicu je osnovao Sveti Sava u Hilandaru, krajem 12. veka. Sveti Sava se smatra ne samo za našeg prvog svetitelja i prosvetitelja, osnivača SPC, već i začetnika srpske medicine. Manastir Hilandar i njegova bolnica smatraju se najstarijom školom za sticanje medicinskih znanja i veština.

Bolnica je bila smeštena u jednoj sobi sa osam postelja, ali je takođe imala i poseban stacionar za bolesnike od raznih zaraznih bolesti. Bolnica je bila opskrbljena svime što je bilo potrebno: poslugom, grejanjem i hranom za bolesnike. Lekovi su spravljani od lekovitih biljaka sakupljanih u okolini manastira, ili gajenih u manastirskoj bašti od semena koje je Sava doneo sa svojih putovanja po Bliskom istoku.

Svi kasniji vladari iz porodice Nemanjić vodili su brigu o Hilandarskoj bolnici, od kralja Milutina, preko cara Dušana do kneza Lazara. Ostalo je zabeleženo da je 1346. godine car Dušan naredio da se bolnici u Hilandaru svake godine daje po 200 venecijanskih perpera, kako bi bolnica bila proširena sa osam na 12 postelja. Iz povelje despotice Mare Branković, od 15. aprila 1406.godine, saznajemo da se u bolnici manastira Hilandara smeštaju gubavci.

Zabrana nadrilekarstva

Po ugledu na hilandarsku bolnicu, u manastiru Studenici je 1208/1209. godine Sveti Sava osnivao prvu bolnicu na teritoriji osnovane srpske države Nemanjića, po vizantijskim manastirskim uzorima. Te godine Sava je po ugledu na Hilandarski, napisao Studenički tipik po kome je uredio način života i organizaciju manastirskih zajednica, dok je odredbama 40. Poglavlja o bolnicama i bolničarima doneo pravila ustrojstva i rada svih manastirskih bolnica. U Tipiku nalazimo detalje o organizaciji bolnice, o rasporedu ležaja za bolesnike, radu osoblja, kućnom redu, načinu spravljanja lekova, postupanju kod masovnog oboljevanja i drugo. Ono što je veoma važno jeste propis Svetog Save za zabranu nadrilekarstva.

Pisani izvori o postojanju bolnice u manastiru Studenici postoje, ali arheološka istraživanja do danas nisu potvrdila mesto gde se tačno ona nalazila, i nije pronađen ni jedan bolnički inventar, odnosno predmet koji bi nam dao precizniju sliku o izgledu studeničke bolnice i načinu na koji je funkcionisala.

Po uzoru na hilandarsku i studeničku bolnicu i ostali naši manastiri su, kroz čitav srednji vek, imali manje bolnice. Iako se smatra da je dolaskom Turaka na naše prostore, u drugoj polovini 15. veka, uništen rad manastirskih bolnica, iz pisama mileševskih monaha saznajemo da je u manastiru Mileševi postojala bolnica i u 17.veku.

Sa sigurnošću se može reći da je Sveti Sava zaslužan za podizanje mileševske bolnice. Arheološkim istraživanjima do danas nije pronađen objekat u kome se nalazila bolnica, ali se iz pisama monaha može locirati u severozapadni deo manastirskog kompleksa. Iz sačuvanog zapisa iz 1623. godine saznajemo da se 2. jula, na praznik Polaganja rize Presvete Bogorodice, izlila reka Kosatica i da je bujica odnela igumansku rezidenciju, bolnicu i sve službene sasude koje su bile u njoj, kao i pet dvokrovnih ćelija.

Da su se u pojedinim srpskim manastirima obavljale savremene hirurške intervencije potvrđuje nedavni nalaz ekstraktora sa zavrtnjem, izrađenog u prvim decenijama 16. veka u specijalizovanim radionicama na severu Evrope, kao i ostali medicinski instrumenti koji su tokom arheoloških istraživanja bolnice manastira Svetog Georgija Dabarskog pronašli arheolozi Zavičajnog muzeja iz Priboja. Reč je o manastiru Sveti Đorđe u selu Mažići, smeštenom na levoj obali Lima, nedaleko od Priboja.

Grobovi koji ukazuju na bolnice

Sistematska arheološka istraživanja u okolini crkve otkrila su oko 170 grobova što ukazuje na postojanje manastirske bolnice. Prema otkrivenom objektu, njegovim dimenzijama, opremi, načinu grejanja i kupanja obolelih, kao i o ostacima bolničke opreme manastir u Mažićima predstavlja veoma značajno otkriće za materijalnu i nematerijalnu kulturu srpskog naroda.

Hirurški instrumenti koji su pronađeni potvrđuju vezu srpske medicine sa vizantijskom medicinom i ukazuju na veličinu srpske monaške medicine u tadašnjoj Evropi. Od hirurških instrumenata pronađeni su: trepan za otvaranje lobanje, cirkle, makaze, optička pomagala kao što je ram za naočare, instrument za vađenje projektila, nož za sečenje kostiju, skalpeli za operacije uva, kao i veliki kameni svećnjaci, visoki preko jedan metar, za 12 sveća, koji su osvetljavali bolničke prostorije.

Priču o srednjovekovnim manastirskim bolnicama završavamo lepim opisom, citatom turskog putopisca Evlije Čelebije koji je početkom 17. veka, pre nego što je u 18. veku manastir Svetog Đorđa u Mažićima srušen, zabeležio svoje utiske boraveći u njemu:
„Spavao sam u manastiru u kojem ima 500 kaluđera, u krevetima sa svilenom i brokatnom posteljinom. Manastir je ukrašen zlatnim i srebrnim kandilima i krstovima, a miris mošusa, ambrozije, aloja drveta i tamjana opija čoveka”.

Pregleda do sada

Hvala što pratite naš portal.

Kliknite na znak plus

Podelite vest na društvenim mrežama.